Leer je een kunstwerk beter waarderen als je meer weet over de kunstenaar? Staat een wetenschappelijke theorie los van de onderzoeker? En, in het geval van de evolutietheorie: ga je hier anders mee om als je meer weet over het leven van Darwin?

Ik denk het wel.

Darwin heb ik als mens pas in het vizier gekregen na het lezen van zijn autobiografie (uitgeverij Nieuwezijds, 2000). Daarvoor had ik van hem het beeld van de geniale, monomane wetenschapper. Maar uit de autobiografie rijst een ander beeld op. Darwin beschrijft zichzelf daarin als ‘middelmatig’: ‘Ik ben niet erg snel van begrip en niet scherpzinnig (…) mijn vermogen om een langdurige en abstracte gedachtegang te volgen is zeer beperkt’. Zijn geheugen noemt hij ‘veelomvattend, zij het wazig’. Een datum of een dichtregel ‘kan ik nooit langer dan een paar dagen onthouden’ en in wiskunde en metafysica ‘zou ik nooit iets bereikt hebben.’ Muziek ging aan hem voorbij: ‘Geen dissonant kon ik waarnemen en geen melodie kon ik correct neuriën’. De colleges die hij, als gesjeesde student in medicijnen en theologie, volgde, vond hij ‘onverdraaglijk saai’.

Wat kon hij dan wél goed? Tijdens zijn studententijd gaf het verzamelen van kevers hem ‘geestdrift en plezier’. Hij genoot van het ‘nauwgezet observeren’, het oefenen van geduld en het ‘piekeren’ over elk ‘onbegrepen vraagstuk’. Verder taxeert hij zichzelf als een onafhankelijke geest: ‘Ik was niet geneigd blindelings aanwijzingen van anderen te volgen (…) standvastig heb ik geprobeerd mijn geest ongebonden te houden om iedere hypothese (…) opzij te kunnen zetten zodra de feiten op het tegenovergestelde wezen’.

Lange tijd, vóór het lezen van de autobiografie, associeerde ik Darwin met de hardheid van kreten als survival of the fittest en struggle for life. Maar die hardheid komt niet zozeer van Darwin, maar van zijn extreme navolgers. Een voorbeeld daarvan zijn de ‘sociaal darwinisten’ die, aan het begin van de vorige eeuw, de evolutietheorie gebruikten als legitimering om niets te doen aan de achterstand van de zwakkeren in de samenleving. Kijk je bij Darwin, dan zie je iemand die zich niet door oordelen laat leiden, maar eerder door het uitstellen daarvan. Hij ging over duizenden nachten ijs. In zijn manuscripten zie je talloos veel doorhalingen (zie de foto bovenaan). Steeds weer formuleren, waarnemen, verifiëren, herformuleren. Stel je eens voor: zijn evolutietheorie was al in 1839 uitgekristalliseerd, maar de publicatie ervan volgde pas in 1859, en dan nog onder druk, omdat Alfred Wallace een vergelijkbare theorie had ontwikkeld. Het lijkt wel of hij de evolutietheorie tegen zijn zin in publiceerde. In een brief uit 1869 zegt hij: ‘Als ik nog twintig jaar zou leven, en zou kunnen werken, wat zou ik dan veel moeten veranderen (…), en hoe sterk zullen de meningen over allerlei punten veranderd moeten worden!’

Darwin was nooit klaar.

Een ander punt is de relatie van Darwin tot het geloof. Geloof en evolutie worden vaak, ook nog in onze tijd, polair tegenover elkaar geplaatst (zie het eerste bericht in deze serie over evolutie). Sommigen gebruiken de evolutietheorie zelfs als een soort seculiere religie. Maar hoe zat het bij Darwin? Was hij areligieus, antireligieus? Aanvankelijk, aan het begin van zijn bijna vijfjarige natuurhistorische reis rond de wereld, was hij nog orthodox christelijk. Maar stap voor stap verbleekte zijn geloof. De wonderen uit het evangelie verdampten en dat ongelovigen ‘eeuwigdurend gestraft zullen worden’, noemde hij een ‘weerzinwekkende doctrine’. Maar a- of antireligieus was hij niet: ‘Het mysterie van het begin van alle dingen is door ons niet op te lossen.’ Darwin was één van de eerste agnosten: fundamenteel weten dat je sommige dingen nooit kunt (leren) weten.

De autobiografie neemt een dramatische wending, als hij een beschrijving geeft van zijn geestelijke ontwikkeling op hogere leeftijd. Er is een ‘toename van scepticisme en rationalisme’. Muziek raakt hem niet langer, noch de poëzie. Toen hij Shakespeare wilde herlezen was dat ‘zo onverdraaglijk saai dat ik er misselijk van werd’. De glans van zijn leven ging verloren. Maar waarom dan wel? Was het de ouderdom? Of was het verbittering, over de hardheid van het lot, die ook Darwin, ondanks zijn materiele welstand, trof? Drie van zijn kinderen haalden de volwassenheid niet. De bekendste is Anne Elizabeth, die in 1851 stierf, op tienjarige leeftijd. In een appendix van de autobiografie schetst hij haar leven. De wat onderkoelde taal barst onderhuids bijna uit zijn voegen van verdriet en emoties: ‘We hebben de lieveling van ons gezin verloren, en de troost van onze oude dag.’ Toen ik deze woorden las moest ik denken aan de subtitel van dat baanbrekende boek uit 1859: The preservation of the favoured races in de struggle for life. Wat zou Darwin zelf gedacht hebben over de vraag: heeft het leven van iemand invloed op zijn werk?

Als ik terugdenk aan de lessen die ik door de jaren heen over evolutie heb gegeven, dan komt daar vrijwel zonder uitzondering een paradoxaal verschijnsel in voor. Ondanks de eenvoud en de elegantie van Darwin’s gedachtenwereld, maken de leerlingen, als zij de theorie reproduceren, vaak dezelfde fout. Om dat uit te kunnen uitleggen, zet ik eerst de onderdelen van Darwin’s theorie op een rijtje:

• Organismen planten zich voort
• Onder de nakomelingen komen (erfelijke) variaties voor
• In de strijd om het bestaan (the struggle for life) overleven alleen de best aangepasten, die zich voortplanten (survival of the fittest)
• Door deze natural selection zullen op den duur, versterkt door geografische isolatie, nieuwe soorten ontstaan (the origin of species).

Centraal in Darwin’s theorie staat de steeds wisselende omgeving. Die is de drijvende kracht achter de evolutie, die zorgt voor de natural selection waardoor alleen de best aangepasten overleven. Maar veel leerlingen (en ik vermoed ook veel volwassenen) formuleren instinctief de theorie van Darwin op een essentieel onderdeel anders. Op allerlei manieren spreken ze erover dat het de organismen zijn die zich actief aanpassen aan de nieuwe omstandigheden. Dat het niet het ‘blinde’ milieu is, dat de slecht aangepasten eruit pakt en ‘verwijdert’. Wat doe je met een fout die zo consequent terugkeert? Tja … fout rekenen, want Darwin is Darwin. Maar de hardnekkigheid waarmee de fout terugkeert, heeft me wel aan het denken gezet. Er wordt nog wel eens negatief gedaan over de oordelen van ‘die pubers’. Maar ik heb ze leren waarderen, omdat erin vaak nog pure, niet door teveel kennis ingesponnen gevoelens in doorklinken. Daardoor zijn die oordelen vaak ongepolijst en eerlijk, en raken lagen die bij veel volwassenen zijn afgesloten.

Ik zal nu proberen, hoe hoogmoedig dat misschien ook overkomt, om, binnen de kaders van het Darwinistische denken, een setje begrippen te introduceren dat in mijn beleving beter aansluit bij wat de leerlingen met hun ‘fout’ eigenlijk willen zeggen. Ik postuleer begrippen die niet gebaseerd zijn op een evolutie die door het ‘toevallige’ milieu wordt gestuurd, maar door de levende wezens zélf:

• Variatie: tijdens de vorming van voortplantingscellen, tijdens de bevruchting en door het ontstaan van mutaties, creëert elk organisme een potentieel aan nieuwe ontwikkelingsmogelijkheden
• Interactie: organismen exposeren dat potentieel actief aan de wisselende milieuomstandigheden
• Differentiatie: door voorgaande ontstaat een differentiatieproces, waarbij bepaalde eigenschappen naar voren schuiven en anderen naar achteren
• Soortsvorming (speciatie) : door de tijd heen veranderen organismen zó sterk dat ze niet meer met de oorspronkelijke organismen kunnen kruisen. Een nieuwe soort (species) ontstaat.

Misschien denk je: wat een geneuzel om woorden! Maar woorden en begrippen geven feiten richting en kleur. We weten het allemaal: een half met water gevuld glas is voor de ene persoon ‘halfvol’ en voor de andere ‘halfleeg’. Ik durf te beweren dat de leerlingen deze alternatieve begrippen wél direct correct kunnen reproduceren. Waarom? Omdat dit begrippenkader tegemoetkomt aan het diepbeleefde gevoel dat het in de evolutie niet gaat om het ellebogenwerk zoals dat in uitdrukkingen als survival of the fittest en the struggle for life besloten ligt; dat ieder levend wezen niet toeschouwer is van de evolutie, maar schouwtoneel.

Net wilde ik de huiskamer uitlopen, toen de stem van Andries Knevel zich aan mijn trommelvlies vasthaakte. Het bleek het programma Het elfde uur te zijn. Thema: evolutie of schepping? Drie deskundigen aan het woord in een aloude discussie die sinds 1859, toen Charles Darwin zijn On the origin of Species (Over het ontstaan van soorten)  publiceerde, als een veenbrand voortwoekert. Aanleiding is het tweehonderdste geboortejaar van Darwin, de grondlegger van het moderne evolutiedenken. Tegenover Knevel zat hoogleraar Cees Dekker, jarenlang spreekbuis van de intelligent design-beweging, het moderne jasje waarin het creationisme zich tegenwoordig hult. Het was wel een beetje sneu voor Knevel, want Dekker is van standpunt verschoven, is gaan nuanceren. Nee, hij is geen creationist meer, maar theïstisch evolutionist. Hoe verzin je het! Het betekent dat je zowel geloof als wetenschap erkent. God bestaat en zit in alles, dus ook in de evolutietheorie. Maar om daar nou een nieuw begrip voor te verzinnen … Pierre Teilhard de Chardin had het er al over, in de vorige eeuw. En wat dacht je van Aristoteles, meer dan tweeduizend jaar geleden, met zijn ‘Onbewogen Beweger’?

Maar goed, toch maar weer een nieuw Darwinjaar. En dat belooft wat! Zo zal de komende weken, rondom de geboortedag van Darwin (12 februari), een grootscheepse huis-aan-huisactie plaatsvinden. Diverse christelijke organisaties hebben de handen ineen geslagen en gooien bij zo’n zes miljoen huishoudens een brochure in de bus onder de titel Evolutie of schepping – wat geloof jij?. Daarin worden mensen geholpen bij de keuze ‘geloven wat de evolutietheorie vertelt over de wordingsgeschiedenis van de mens of geloven wat er in de Bijbel staat’. Want, zo staat er, ‘de evolutietheorie is geen exacte wetenschap (…) er is geen technisch bewijs voor, je kunt er ook geen experimenten op loslaten. Het gaat hier om een historische wetenschap, die probeert te verklaren hoe iets in het verleden is gegaan. Daarbij hangt het er heel sterk vanaf door welke bril je naar dat verleden kijkt. Wat geloof je, welke vooronderstellingen hanteer je?’ Er is ook de onvermijdelijke dreigende taal: ‘Eeuwenlang hebben we de antwoorden ontleend aan de Bijbel, maar sinds 150 jaar menen we het zelf beter te weten. Met alle gevolgen van dien.’ Oppassen moeten we: ‘Waarom houden we niet vast aan wat de Bijbel ons voorhoudt? Als je eenmaal loslaat dat God de hemel en de aarde in zes dagen heeft geschapen, waar stop je dan?’. De woorden lijken vooral op eigen kring gericht, want ‘we hebben er ons door christenwetenschappers van naam van laten overtuigen dat we de eerste hoofdstukken van Genesis geestelijk moeten lezen.’

Paradise lost.

Fascinerende titel trouwens: Evolutie of schepping – wat geloof jij?. Vooral dat zinnetje aan het eind is veelzeggend. Eigenlijk is het een zwaktebod, waar angst achter verborgen ligt. Als ik terugdenk aan vergelijkbare acties over geloof en evolutie, dan droegen die altijd vergelijkbare titels, maar nooit stond zo’n zinnetje erachter – wat geloof jij?  Dit geeft aan dat het denken als groep onder druk staat, blijkbaar ook in sommige christelijke kringen. Ook daar resteert uiteindelijk maar één tactiek: de mensen individueel aanspreken. Het ‘we’ desintegreert, dus: wat vind jij ?

Even nog een herinnering, over diezelfde veenbrand. Ik zie de discussies nog voor me, die de EO, nog in haar beginjaren, in gang zette. Adam of aap?, zo heette de serie uitzendingen uit 1977 (overigens staan de teksten ervan op internet). Heerlijke uitzendingen waren dat, we keken er vaak met een groep biologiestudenten naar, als naar een alternatieve soap. We konden niet wachten op de nieuwste aflevering. We hoorden zulke andere dingen dan in de collegezalen! We hebben wat afgediscussieerd. En gelachen! Ik zie nog de afdruk van een dinosauriërvoet, met die van een mens erin. Met andere woorden: er is geen evolutie. De aarde is jong en geschapen. Mens en dinosauriër hebben samen geleefd, na een eenmalige scheppingsdaad.

Ook de uitzending van Knevel was gepolariseerd en met een open eind. Schepping of evolutie? Adam of aap? Engel of dier? Je wordt geforceerd een standpunt in te nemen, een geloofsstelling te betrekken. Als vanzelf ga je bij jezelf te rade. Waar sta je? En als ik eerlijk ben over mezelf … ik draag het evolutiejasje wel, maar het zit niet helemaal lekker (zie ook een eerder bericht). Dat is lastig voor een bioloog, bijna een taboe. Maar een theïstisch evolutionist wil ik ook niet zijn, noch aanhanger van de intelligent design. Het thema evolutie is een oneindige, en ook persoonlijke zoektocht.