De teelballen van Michelangelo’s David

Florence herbergt, naast Botticelli’s De geboorte van Venus (zie het bericht elders), nóg zo’n klassieker: de David van Michelangelo. Ook in de Galleria d’Accademia vloedgolven met toeristen, maar dat deert hier niet zo, want het beeld is ruim vijf meter hoog en staat bovendien nog op een sokkel. Het is ongelooflijk hoe zo’n door en door bekend beeld nog steeds indruk weet te maken. Sommige bezoekers kijken met geopende mond omhoog. Hoe heeft die man dat voor elkaar gekregen? Ooit wel eens een beitel in marmer gezet? Een helse klus. Want marmer geeft je maar één kans. Michelangelo heeft dit beeld uit één brok carraramarmer tevoorschijn getoverd. Een bijna bovenmenselijke prestatie. Hoe is het mogelijk om zoveel zachtheid, zoveel details in dat steen aan te brengen? Zelfs aders geeft hij weer.

Michelangelo benadrukt het moment vlak voordat David met slinger en steen zijn tegenstander, de reus Goliath, zal doden. Maar niet het geweld staat voorop. De slinger, hangend over zijn linkerschouder, zie je pas in tweede instantie. Michelangelo benadrukt David als de rationele, berekenende strateeg. De eigenlijke moord, kort daarop, zie je in gedachten, als in een film, vanzelf voor je. Misschien is dat wel het meest ongelooflijke aan het beeld: het lijkt te bewegen.

Michelangelo was een geniaal ambachtsman. Maar wat aan al het technisch kunnen vooraf gaat, is het vermogen te kunnen waarnemen. Dat moet hij als geen ander gekund hebben. Die man moet één en al zintuig zijn geweest. Eén detail wil ik in dit verband eruit halen. In de (mij beschikbare) literatuur heb ik er niets over kunnen vinden. Het gaat om de teelballen van David. Kijk goed, het is nét zichtbaar op de foto: de linker hangt lager dan de rechter. Nu is dat meestal zo, maar de meeste mannen weten dat niet. Vraag maar na in je omgeving, kleine kans dat je een goed antwoord krijgt. Maar Michelangelo, natuurlijk, hoe hadden we anders kunnen verwachten, wist het wel en beeldde het uit.

Nu is er over die teelballen nog meer te zeggen. Het is een wonderlijk gegeven, en niet goed te plaatsen, maar ik vertrouw de literatuurbronnen waarin er melding over wordt gemaakt: een lager hangende linker teelbal komt vooral voor bij rechtshandigen (en omgekeerd). Terug naar Michelangelo. Zijn David heeft een laag hangende linker teelbal. Dat zou betekenen dat zijn David rechtshandig was. Nu kijken we verder, naar de slinger die over de linkerschouder hangt en die hij met de linkerhand vasthoudt. Omdat David elk moment kan toeslaan, ga ik ervan uit dat hij de slinger in zijn dominante hand vasthoudt. Dat zou dus betekenen dat David linkshandig was. En daar zit nu mijn vraag. Want zijn linker teelbal hangt lager, waarmee hij rechtshandig zou moeten zijn. Zou die geniale Michelangelo dan toch een fout hebben gemaakt? Bedoelt hij er iets mee? Of zit ik gewoon fout?

6 gedachtes over “De teelballen van Michelangelo’s David

  1. Na heel wat jaren stilte nog een late reactie op dit onderwerp. Ik ben rechtshandig, en linksbenig. Een snel ingesteld onderzoekje leerde mij zojuist dat mijn linker teelbal duidelijk lager hangt. Ik moet eerlijk toegeven dat ik niet zeker weet of dit altijd zo is. Een uurtje later bleek het precies andersom. Wellicht hangt de waarheid (voor mij) in het midden? Ik weet dat er onderzoek is verricht naar rechtshandigen en linksbenigen, met een paar opmerkelijke ontdekkingen rond het oriënteren in de ruimte (daar zijn we slecht in). Of bij deze onderzoeken ook gekeken is naar onze teelballen is me niet bekend.

  2. Uw artikel kan kloppen, maar persoonlijk denk ik, als uroloog, dat er een anatomische oorzaak is die met de bloedvaten te maken heeft. Een spatader heb je bijvoorbeeld ook bijna altijd alleen maar links en dat komt omdat de aorta links ligt en de vena cava rechts. Maar helemaal waarom heb ik ook nooit echt begrepen.

  3. Frans Olofsen

    beste Maarten,

    dank voor je reactie, waarin je dat prachtige begrip van tweehandigheid (ambidextrie) introduceert! Natuurlijk: we weten niet wat de werkelijke motieven van Michelangelo zijn geweest. Misschien was het wel, zoals je zegt, puur pragmatisme. Maar toch (en dit is mijn laatste poging om Michelangelo, en daarmee de David, nóg groter te maken) … gesteld dat mijn hypothese wél waar is … en de lager hangende linker teelbal refereert naar een (van oorsprong) rechtshandige David … dan is het des te fascinerender dat Michelangelo de slinger in David’s niet-dominante linkerhand plaatst. Dit zou in de lijn van jouw verhaal zijn (het pragmatisme daargelaten). Want dan geeft Michelangelo aan dat David zelfs met zijn niet-dominante hand de reus Goliath wist te vellen. Perfecte ambidextrie, perfecte David!

  4. Ik zal proberen in het kort over te brengen wat ik over je onderwerp heb gevonden in het laatste, kolossale boek over Michel Angelo, Het complete Oeuvre uitgegeven door Taschen.

    In hoofdstuk III, De doorbraak in Florence van de kunsthistoricus Frank Zöllner staat hierover het volgende: “De David was in meerdere opzichten ongewoon … monumentale afmetingen, naaktheid, contrapost … deze herinneren aan afbeeldingen van Hercules, de held met zijn fortitudo (vastberadenheid). Samen met de vergelijking met Hercules speelde nog een opvatting, gangbaar geworden in Florence na de prediking van Savonarola, een belangrijke rol, n.l. dat de naam ‘David’ de betekenis van manu fortis et pulcher aspectu (‘sterk van hand en schoon van aanzien’) had gekregen. De perfectie van David als prototype van een Christelijk heerser … dus de perfecte belichaming van Savonarola’s opvatting. Maar nu: om de zaak nog mooier te maken werd deze David ambidestri (ambidexter) toegeschreven. Hij was rechtshandig even vaardig als linkshandig. Vergelijk de gevorderde meester ambachtsman of een topvoetballer die zowel links als rechts goed uit de voeten kan” … tot zover het boek.

    Volgens mij was men in die dagen van Humanisme ook pragmatisch en besloot men dit beeld om meer dan symbolische redenen een plaats te geven voor het Stadspaleis aan het Piazza della Signorina. Het was zo kolossaal dat het onmogelijk bleek hem naar omhoog te hijsen voor de plek op de Dom waarvoor hij aanvankelijk bedoeld was. In feite werd het beeld door de stadsstaat Florence opgeeist vanwege de politieke dimensie die het beeld aankleefde. Vergelijk in dit verband de eerdere rol van de Davidbeelden van Donatello en Verocchio … Michel Angelo heeft het beeld gemaakt uit het stuk marmer waaraan al twee keer eerder door anderen aan was begonnen. Dit heeft de compositie zeer zeker mede bepaald. Dat de slinger in de linkerhand zit kan voortkomen uit de vorm die het marmer had. Dat de beeldhouwer de teelballen vervolgens toch op de huidige hoogte heeft gehakt lijkt niet logisch, maar vloeide misschien voort uit esthetische motieven: de linker teelbal hangt lager en versterkt daarmee het naar links uitgestoken linker been … ziedaar, het is als de speling van het lot, zoals het ook een enkeling is gegeven links als rechts even sterk ontwikkeld te zijn … ik hoop dat je de teelballen van David nu eindelijk los kunt laten …

  5. Frans Olofsen

    Naast de reactie hierboven – Michelangelo streefde slechts een esthetisch effect na – bereikten me diverse mondelinge commentaren. De meeste daarvan gingen over de slinger van David. Hoe zagen dat soort wapens eruit en hoe werden ze gebruikt? Een informatieve site is die van de ‘Collectie Utrecht’. Erop een apart stuk over slingerkogels, die in oude Romeinse nederzettingen in Utrecht zijn gevonden. Het blijkt dat in de Romeinse tijd (en daarvoor waarschijnlijk ook) het slingeren een gebruikelijke vechttechniek was (naast het werpen met speren). Er zijn kogels van uiteenlopend formaat en gewicht gevonden, gebruikt tegen zowel vijanden als in de jacht op dieren. Ze waren gemaakt van gebakken klei en vaak verzwaard met zand, steentjes en soms ook lood. De slinger zelf ‘bestond uit een leren riem of een van hennep gedraaid touw, met in het midden een verbreding van leer. Daarin plaatste de slingeraar de kogel, terwijl hij het ene uiteinde van de slinger aan zijn pols of vinger bevestigde en het andere tussen duim en wijsvinger nam. Na het maken van een horizontale of verticale slingerbeweging liet hij het laatste uiteinde los, zodat de kogel met grote snelheid richting doel vloog.’

    Op dezelfde site ook een citaat uit het Oude Testament (Samuël 39-40 en 48-49) dat de basis vormt achter Michelangelo’s thema: ‘David (…) zocht zich vijf gladde stenen uit de beekbedding en deed ze in zijn herderstas, die hij bij zich had, in de tas voor de slingerstenen maar zijn slinger hield hij in de hand (…) Toen de Filistijn tot de aanval overging en al nader kwam, David tegemoet, haastte David zich en snelde op de slagorde toe, de Filistijn tegemoet, stak zijn hand in de tas, nam er een steen uit, slingerde die weg en trof de Filistijn tegen zijn voorhoofd, zodat de steen in zijn voorhoofd drong, en hij voorover ter aarde viel.’

    Tot op heden nog steeds geen definitief antwoord op de vraag of Michelangelo de slinger in de verkeerde arm van David heeft geplaatst!

  6. Jessica

    Ik denk dat je gewoon fout zit, als je naar de schildering in de Sixtijnse kapel kijkt zie je dat David Goliath met zijn rechterhand onthooft, hij zal dus wel rechtshandig zijn geweest. Dat hij de slinger in zijn linkerhand houdt, kan ook een esthetische overweging zijn geweest (iets waar Michelangelo ook buitengewoon sterk in was). Wel leuk dat van die teelballen, krijgt alleen erg weinig medewerking van onderzoeksmateriaal om te zien of het ook klopt.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s