Gevallen rozen

 

Bovenstaande foto is gemaakt uit frustratie. Mensen zie je, vooral, en ergens daarachter, aan de horizon zo lijkt het, dat schilderij van Botticelli, bedekt met dik, spiegelend plexiglas. Net zo goed kon ik kijken naar een reproductie, of op internet. Een enkele klik is voldoende om eerste rang te zitten. Probeer maar! Al die kunstwerken die tegenwoordig afgesnoerd zijn van de waarnemers! Ook dit schilderij, De geboorte van Venus, in het Uffizi-museum te Florence, waar ik een week geleden was. Omgord door medetoeristen bleek het onmogelijk het werk goed te naderen. Jaren terug was ik er ook en zag toen dat meesterwerk voor het eerst, in rust en zonder plexiglas. Het was, ondanks zijn bekendheid, een overrompelende ervaring: het zachte kleurgebruik, de gracieuze bewegingen van de personages, de bijna melodieuze, sensuele zeggingskracht, de delicate symmetrie.

Beste lezer, kijk nog eens naar de foto boven en ga op je tenen staan, duw jezelf naar voren, door de meute heen, ruk het plexiglas weg, en laat je meenemen naar Botticelli’s interpretatie van dat oud-Griekse verhaal over Aphrodite, zoals Venus toen heette. 

Ze zweeft in het midden, op die reusachtige schelp. Van links brengen Zephyr, de windgod, en Aurora, de godin van de dageraad, haar naar de oever van het eiland Cythera. Daar wacht de natuurgodin Hora, met in haar handen een mantel die ze beschermend om Venus heen zal slaan. Misschien kun je het zo interpreteren: vanuit de hemel daalt de pure liefde neer en komt via de schelp, een oud symbool voor de seksualiteit en voortplanting, op aarde.

Duw nog wat toeristen weg, buig voorover en kijk naar de bloemen die Zephyr en Aurora ‘van boven’ hebben meegenomen. Ook die zijn een verwijzing naar het oude verhaal waarin staat dat waar het ‘aphros’, het ‘schuim van de zee’, de grond raakte, witte rozen groeiden. Botticelli interpreteert dit gegeven op vrije wijze, net als de rozen, die hij niet naar de exacte waarneming schildert. Maar om rozen gaat het, onmiskenbaar, want die waren de attributen van Aphrodite, die godin van vruchtbaarheid, liefde en eeuwige schoonheid. Ze was zó mooi dat mensen en goden haar niet konden weerstaan.

Je blijft langer staan voor het schilderij. Je hebt geluk! De suppoost is weg, de toeristen naar hun hotels. Sluitingstijd. Ze zijn je vergeten. Ineens heb je alle tijd van de wereld! Kijk weer naar die rozen, die droombloemen, die bijna een open deur zijn, zó bekend zijn ze. De Amerikaanse dichteres Gertrude Stein schreef er wereldberoemde woorden over:

a rose is a rose is a rose is a rose …

Dat wil zoiets zeggen als: de roos verwijst naar niets anders dan zichzelf, voor eeuwig en voor altijd. Soms lijkt de roos niet meer dan een symbool te zijn. Treffend drukt de dichteres Pem Sluijter dit uit:

Toen ik nog leefde
zonder kennen
beleefde ik het woord
als woord bijvoorbeeld, roos.
Niet ‘roos is een bloem’.

Het stond op zich,
het woord.
Alleen en onverbonden.
Geen roos die al onteigend was.

Ook in de geschiedenis ontloop je de roos niet. Al 5000 jaar geleden werd ze in Azië gecultiveerd en het aantal hedendaagse variëteiten is bijna ontelbaar. In de zevende eeuw voor Christus noemde de Griekse dichteres Sappho haar al de ‘koningin der bloemen’. Ook in verhalen rondom het bijbelse genesisverhaal speelt de roos een rol. God verdreef de mens uit het paradijs nadat Adam en Eva vruchten hadden gegeten van de boom ‘die inzicht in goed en kwaad’ geeft. Na deze zondeval werd de mens zelfbewust en voelde voor het eerst schaamte. Of: de paradijselijke liefde ging over in de lichamelijke liefde. De witte roos uit de tuin van Eden, die Eva volgens een legende na de zondeval meenam, verkleurde naar rood, de kleur van de aardse begeerte, van het bloed dat bij menstruatie en geboorte vrijkomt. Uit het paradijs gedreven werd de mens sterfelijk. Daarmee is de rode roos ook symbool voor de vergankelijkheid van het leven en de liefde. De roos als liefdessymbool heeft daarom een januskop: een ‘witte’ zijde, verbonden met de bovenzinnelijke, goddelijke liefde en een aardse, ‘rode’, zinnelijke kant.

Ook de Romeinen waren dol op rozen die ze kweekten in tuinen, gebruikten in gerechten, cosmetica, geneesmiddelen en schilderden op fresco’s. Ze zetten rozen neer bij het graf van overledenen als symbool van onsterfelijkheid. Tijdens de ‘rosalia’, een jaarlijks herdenkingsfeest tussen rond de gestorvenen, strooiden nabestaanden rozen over de graven van hun geliefden. Een vergelijkbaar gebruik komt in Italië nog voor op pinksterzondag (‘domenica rosata’). Maar met de neergang van het Romeinse rijk sloeg de decadentie toe. De ooit krachtige symbolen boetten aan waarde in, ook wat betreft de roos. Keizer Nero strooide tijdens feesten rozenblaadjes over de gasten uit, bij Napels bedekte hij er een strand mee. Schepen vol rozen liet hij uit Egypte komen om zijn paleis ermee te versieren. Een andere keizer, Heliogabalus, laat ter ere van zijn inauguratie de gasten driemaal overdekken met rozenblaadjes.

Toen het Romeinse rijk in de vijfde eeuw ten einde liep, werden veel heidense symbolen op christelijke leest geschoeid. Dit gold ook voor de roos. In de behoefte aan vrouwelijke symbolen, werd de roos verbonden met Maria. Een nieuwe symboliek, maar weer met die aloude januskop: Maria, symbool voor het hemelse moederschap én de aardse geboorte. Treffend komt de omvorming van het Romeinse naar het christelijke denken tot uitdrukking in het beeld van de ‘hortus conclusus’, de ‘omsloten tuin’. De bron daarvoor ligt in de verzameling bijbelse liefdesgedichten van koning Salomo. In het Hooglied (4:12) uit hij zijn liefde voor zijn minnares: ‘mijn bruid, mijn zuster, je bent een goed gesloten tuin, een ommuurde hof, een verzegelde bron, je bent een paradijs met prachtige vruchten.’ Alleen de minnaar kent de sleutel om bij haar te komen. De kerk vergeestelijkte dit verhaal door van de minnares Maria te maken. Maria, de ‘roos van liefde’, in de Italiaanse schilderkunst ook wel de ‘Santa Maria della Rosa’, staat in haar gesloten hof die gemarkeerd is door een hek waar rozen tegen groeien. In de verte, buiten de hof, ligt de stad, symbool voor de wereldlijke cultuur. Maria buigt vroom naar het kindje Jezus. De afbeelding zegt: dit is een vredige plek, een toevluchtsoord voor de ziel na de dood. Soms heet Maria in verhalen ‘de tweede Eva’ die het kwaad dat de ‘eerste Eva’ in het paradijs beging, compenseerde. Want door Christus te baren verzoende ze de mens weer met God en herstelde ze de zondeval.

Dat de roos zo’n mystieke betekenis kreeg hangt waarschijnlijk ook samen met de bouw van haar bloem. Die is namelijk vijftallig, dat wil zeggen, ze heeft vijf kroonbladeren (dit geldt overigens niet voor de vele cultuurvormen die soms meer dan honderd kroonbladeren tellen). De oude alchemisten hechtten bijzondere betekenis aan het getal vijf, als de ‘quinta essentia’, de ‘vijfde essentie’. Deze ‘steen der wijzen’ moest het mogelijk maken onedele metalen in goud om te zetten of, in overdrachtelijke zin, het innerlijk van de mens te verheffen tot spiritueel niveau …

… en nog steeds sta je in die zaal van het Uffizi-museum, beneveld door de geur van die Botticellirozen. Want wie wel eens échte rozenolie heeft geroken, weet dat ze een lichtbedwelmend, rustgevend karakter heeft. Misschien is het daarom dat Paul van Ostaijen het volgende wiegeliedje schreef:

berceuse
slaap als een reus
slaap als een roos
slaap als een reus van een roos
reuzeke
rozeke
zoetekoeksdozeke
doe de deur dicht van de doos
ik slaap

Een elleboog stoot tegen je aan. Je ontwaakt uit je rozendroom. Je blijkt toch weer één van de vele toeristen te zijn. De suppoost zit er nog netjes, te kijken of je geen foto’s maakt. Je schuifelt naar de uitgang. Buiten, in de winkeltjes en stalletjes, staart Venus je honderdvoudig aan, vanaf borden, mokken, sleutelhangers, kookschorten. Op een T-shirt zijn de Botticellirozen zelfs te zien. Rozen, denk je, gevallen rozen.

Een gedachte over “Gevallen rozen

  1. Reiny

    Prachtig verhaal over de roos … en dan het rozenkruis en de rozenkrans en de doornenkroon nog … ik fantaseer lekker door …

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s