Het laatste stukje van de puzzel

Of ik meeging naar een concert. Het Ives Ensemble, Muziekgebouw aan ‘t IJ, 3 oktober. ‘Het Tweede Strijkkwartet van Feldman,’ zei M., ‘maar bereid je voor … het stuk duurt uren!’

Al weken voor de uitvoering strekten de tentakels van Morton Feldman (1926-1987) zich uit. Het was duidelijk geworden dat het werk vijf uur zou gaan duren, zónder pauze welteverstaan. Nou heb ik best ervaring met lange werken, zoals de symfonieën van Gustav Mahler. Zes, zeven kwartier ben je dan kwijt. Urenlange opera’s heb ik meegemaakt, ware gevechten tegen de slaap, met ondraaglijk lang aangehouden noten, erupterend uit kelen met wapperende huigen. Gelukkig hebben die monstrueuze werken pauzes, desnoods twee. Maar vijf uur zonder onderbreking lijkt eerder zelfkastijding dan een leuk avondje uit. Ga je dat volhouden, zonder ravitaillering, zonder lichamelijke ongemakken?

Een paar dagen voor de uitvoering sprak ik M. nog even. Ja, hij had ook van die benauwde momenten, of het wel te doen was. En het was in zijn rug geschoten. ‘Mag ik tijdens het concert misschien tegen je aanzitten?’ vroeg hij, half grappend, half bezwerend. Ik adviseerde hem een kussentje mee te nemen. Of sprak ik tegen mijzelf?

De avond vóór de uitvoering ging ik, voor de zekerheid, vroeger dan normaal naar bed. Maar dat werkte averechts. De slaap wilde maar niet komen en tot overmaat van ramp rukte een venijnige verkoudheid op. Om mijn gedachten te verzetten luisterde ik naar een cd met het bekendste werk van Feldman: Rothko Chapel. Een stil, verstild werk. Losse klanken. Geen verhaal, geen plot, geen ontwikkeling noch contrapunt. Repeterende klanken met af en toe een flard van een vragende melodie. Muziek als beeldende kunst. ‘Het instrumentgebruik moet zo sensitief zijn als het aanbrengen van verf op een doek’, zei Feldman. Muziek als de schilderkunst van Piet Mondriaan, Willem de Kooning, Mark Rothko. In het holst van de nacht nog even op YouTube geluisterd naar een fragment van het strijkkwartet dat ons te wachten stond. Dat stemde niet vrolijk. Moet ik vijf uur gaan luisteren naar dat dorre stro?

De Dag brak aan. Vooraf aten we nog wat in het restaurant van het Muziekgebouw. We zaten riant voor het raam en hadden een magistraal uitzicht over het IJ. We keuvelden losjes, prikten wat met onze vorken, keken naar de bootjes en golfjes. Geen vuiltje aan de lucht. Maar we wisten wel beter.

In de zaal stemmig, gedempt licht. Het kleine podium, midden in de zaal, was bekleed met oude Turkse tapijten. De weefpatronen daarin zouden Feldman bij het componeren hebben geïnspireerd. Een medewerker van het Ives Ensemble kwam op, voor technische instructies. U mag best de zaal uitlopen, meldde hij, om naar het toilet te gaan, maar doe dan wel even uw schoenen uit. Ga niet zitten draaien op uw stoel, strek desnoods achterin de zaal de rugspieren, zodat de anderen rustig kunnen luisteren. En als de druk in de cabine wegvalt, dacht ik erbij, vallen de zuurstofmaskers vanzelf naar beneden en onder mijn stoel ligt een zwemvest. En ja, benadrukte hij nog maar eens, het strijkkwartet bestaat maar uit één deel en wordt dus niet onderbroken.

De avond begon met twee ultrakorte stukken: een twee minuten durend strijkkwartet van Calliope Tsoupaki, gevolgd door de ongeveer twee keer zo lang durende Sechs Bagatellen van Anton Webern (1883-1945). Laatstgenoemd werk is volstrekt tegengesteld aan dat van Feldman: extreem samengebald, puur expressionisme.

En toen was het pauze.

Echt waar: pauze.

Daar ging de net genestelde meute alweer, de zaal uit, naar de koffiebalie. Samengevat: zes minuten muziek, twintig minuten pauze en daarna vijf uur Feldman. Geen twijfel mogelijk: dit concert was geprogrammeerd door een geniale zenmeester!

En toen mochten we écht. We schurkten ons in de stoelen. Veters van de schoenen los, knoopje extra open van het overhemd … de lancering kon beginnen …

Het eerste half uur viel niet mee. Kale noten, zonder vibrato, precies zoals in dat filmpje op YouTube. Waar ging deze muziek heen? En ja hoor, precies zoals ik had verwacht, met dat zachte klanktapijt, viel het eerste slachtoffer zwaar snurkend in slaap, gevolgd door een tweede. Even vormden ze een sonoor duet (overigens snurkte Feldman ook tijdens uitvoeringen van zijn eigen werk). Daarna, met nog een slordige vierenhalfuur te gaan, stulpte de sfeer in de zaal langzaam maar zeker om. De tijd verdampte en de muziek zakte door een vreemd soort nulpunt. Was ik in een concertzaal? Of in een tempel? In een omsloten tuin? Motief na motief ontvouwde zich, zonder duidelijk patroon. De noten schraapten over de snaren en leken met elkaar te pingpongen. Dit is pure muziek. Muziek om de muziek, klank om de klank. Geen verheven boodschap, geen ronkende romantiek, geen ontwikkeling, geen strijd noch catharsis.

Ik kijk op mijn horloge en geloof mijn ogen niet. Vijftig minuten zijn voorbijgegaan! In de uren erna gebeuren meer vreemde dingen. In de opbergkast van mijn geheugen gaan onvermoede laatjes open. Ineens zie ik de kaart van Nederland, die op mijn lagere school voor de klas hing. Juf wijst de grote steden aan. Amsterdam, Utrecht, Rotterdam. Glashelder hoor ik haar stem: ‘En daar in het zuiden ligt Maastricht …’ Ze stopt. Boos kijkt ze naar Kees, die niet stil kan zitten. Tegenwoordig zouden we zeggen: een typisch geval van ADHD. Om hem te vermanen slaat ze met de houten aanwijsstok tegen het bord. Tevergeefs, hij blijft maar draaien op zijn stoel. Twee keer slaat ze, drie keer, steeds harder. Dan breekt de stok in tweeën. Het rubberen beschermdopje vliegt door het lokaal. Ik hoor het over de vloer stuiteren. De klas lacht. Juf, rood aangelopen, bijt op haar lip en Kees juicht.

Wat is dat eigenlijk: tijd?

Weer gaat er een laatje open. Ik bevind me in de zandbak achter mijn kleuterschooltje. Half onder het zand tref ik een dier aan, een vleermuis, al wist ik dat toen nog niet. Zonder een spoor van angst pak ik het slapende beestje aan een vleugelpunt op, en loop ermee naar de juf. Nog zie ik de paniek in haar ogen. Gillend rent ze weg. Van schrik laat ik het dier vallen. Een tijdje ligt het op de grond, maar het ontwaakt, en fladdert weg.

In het volgende laatje sta ik in een viswinkel. Gebiologeerd kijk ik naar de bakken met krioelende palingen. De visboer pakt er een paar uit en rolt ze, levend, in oude kranten. Thuis snijdt mijn vader de koppen eraf, met een klein, scherp mesje. Ze bewegen nog. Ik vraag of ze dood zijn. Ja, ze zijn dood. Maar ze bewegen toch nog? Ik krijg geen antwoord. ’s Avonds eet ik mondjesmaat, met dichtgesnoerde keel.

Het is eigenlijk schokkend, bedenk ik later, dat gebeurtenissen, waarvan je het bestaan niet meer vermoedde, tot in de kleinste details naar boven kunnen komen. Zou ergens, in je hersenen, of daarbuiten misschien, alles opgeslagen zijn, ook die schaamtevolle gebeurtenissen waaraan je het liefst niet herinnerd wil worden?

Ja, wat is dat eigenlijk: vergeten?

Nog een half uur, zegt mijn horloge. Ach, wat is een half uur, in de context van dit meesterwerk? Nee, we hebben geen last van ruggen, benen, verkouden neuzen, kriebelende kelen. Fit als hoentjes naderen we het einde, dat open is, als een vraagteken, een belofte zonder inhoud. Die ‘nachtmerrie voor luisteraars en uitvoerenden’, zoals Feldman zijn strijkkwartet noemde, is voorbij. Dan volgt dat misschien wel mooiste moment, die mystieke nanoseconde na het uitdoven van de nagalm.

Even is het is stiller dan stil.

Applaus.

Pas achteraf begrijp ik wat Feldman over zijn strijkkwartet heeft gezegd: ‘Het is een legpuzzel waarvan elk stukje past, maar als je klaar bent, zie je dat er geen afbeelding is.’ Dat is het ware reizen: onderweg zijn zonder doel, zonder ANWB-borden, met het hier en nu als richtingwijzers. En als je dan toch bent aangekomen, per ongeluk, door een gat in de heg van het doolhof, weet je niet wanneer en waarom je vertrokken bent.

2 gedachtes over “Het laatste stukje van de puzzel

  1. Barbara

    Dank je wel voor dit mooie stuk tekst maar ook voor deze uitzonderlijke muziek. Ik kende Feldman niet, maar dat is nu veranderd. Fijn ook dat je de YouTube-link hebt bijgevoegd, zo kon ik met muziek je stukje lezen. En het was afgelopen toen ik klaar was. Ik heb genoten…!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s