Pasen (deel 1): het verraad

judasoor

Op de foto een paar exemplaren van het Judasoor, een (tril)zwam met de Latijnse naam Auricularia auricula-judae. In oude, kalkrijke binnenduinen zie je ze vaak, vooral op oude vlieren. De kleur ligt tussen grijsbruin en lichtrood. Als het een tijdje niet heeft geregend, drogen ze in en krijgen een naar zwart neigende kleur.

Maar waarom is dit wonderlijk organisme naar Judas, de discipel die Jezus verraadde, vernoemd?

In het Bach’s Mattheüspassie is er een scène met een oor. Op een gegeven moment zegt de evangelist: ‘Und er hieb ihm ein Ohr ab’. ‘Er’, dat is Petrus, één van de twaalf discipelen van Jezus, en ‘ihm’, dat is Malchus, de knecht van de hogepriester. Bij hem hakt hij, op het moment dat de soldaten bij Jezus komen, een oor af, waarschijnlijk in een poging de arrestatie tegen te gaan. Jezus wijst de actie van Petrus overigens af. Geweld moet je niet met geweld beantwoorden!

Het was dus niet het oor van Judas dat werd afgehakt. De vraag waar de naam Judasoor vandaan komt, staat dus nog. Er bestaan diverse, uiteenlopende verhalen over, die neerkomen op het volgende. Judas kreeg na het verraad spijt. Maar het was te laat en hij wilde zich verhangen. Verschillende bomen ging hij langs. Maar dan weer braken de takken af, dan weer bogen ze te ver door. Verhangen is blijkbaar een hele klus! Maar gelukkig was er een vlier, en daar lukte het wel mee. Hoewel … niet helemaal … want zijn oor scheurde af en bleef aan de stam vastkleven. Nee, een vlier is niet een goede boom om je aan te verhangen: verre van robuust, soms neemt hij zelfs struikachtige vormen aan. Toch is in de volksverhalen wel voor de vlier gekozen. En dat is niet toevallig. Want net als Judas, heeft ook de vlier een negatieve associatie. Dat zie je in ons taalgebruik terug in een gezegde als ‘iemand onder of achter de vliender (=vlier) leiden’. Dat betekent zoiets als ‘iemand om de tuin leiden’. De vlier is in deze betekenis dus letterlijk een verraderlijke boom.

Maar het meest dreigende aspect van de vlier heeft met een vrouwelijk wezen te maken. Want de vlier is de plek van Holda, die in het grensgebied tussen geest en stof leeft. In het Duitse taalgebied is ze meestal bekend onder de naam Vrouw Holle, in Denemarken als Vrouw Hyldemoer (waarin het Duitse woord voor vlier, ‘Holunder’, herkenbaar is). Vrouwe Holle is de hoedster van de kinderzielen voordat ze naar de aarde afdalen en tevens hun doodsengel. Oude verhalen vermanen de mensen respectvol met de woonplaats van Vrouw Holle om te gaan. Doe je dat niet, en hak je een vlier zonder toestemming om, dan raakt Vrouw Holle op drift en komt ze achter je aan. En leg nooit een kind in een wieg van vlierenhout want dan trekt Hyldemoer het aan de benen eruit!

Overigens menen sommigen dat het niet de vlier was waar Judas zijn leven aan beëindigde. Dat kan ook niet, want vlieren groeien niet in zijn streek. Mogelijk is het de Judasboom geweest, de Cercis siliquastrum, want die heeft kromme stammen – de plek waar hij zich verhing – en fraaie, vlinderachtige bloemen – de tranen van Christus.

Eigenlijk wel gek dat de vlier de pispaal onder de bomen is geworden. Want je wordt juist vrolijk van haar, van die prachtige roomwitte tuilen in het voorjaar en die blauwzwarte bessen in het najaar. Dat de vlier is gedemoniseerd zegt dan ook niets over de zintuiglijke werkelijkheid. Het geeft aan hoe mensen vroeger (en nog steeds!) naar de natuur keken: als naar een groot scherm waarop ze hun angsten, dromen en mythes projecteerden. Daarom hang je aan een pispaal een pispaaltje: Judas. Maar is die karakterisering van Judas wel terecht? Met enige goede wil kun je ook zeggen dat hij die onvermijdelijke duw aan de geschiedenis gaf. Een ondankbare taak, zo’n kus aan Jezus moeten geven, maar iemand moest die klus toch opknappen. Door Judas kon uit het lelijke het mooie groeien. Goed en kwaad zijn geen tegenstellingen, maar vormen een onlosmakelijk begrippenpaar. Het liefst zouden we het boze op aarde laten verdwijnen. Maar dat kan niet. Het boze is een mysterie, net als Judas zelf.

 

(Foto: Wikipedia)

Een gedachte over “Pasen (deel 1): het verraad

  1. Frans Olofsen

    Via de website van dagblad Trouw (www.meer.trouw.nl), waar bovenstaand artikel ook op verschenen is, stonden de volgende twee (anonieme) inhoudelijke commentaren: ‘Oude volksverhalen vinden we prachtig en we weten precies hoe we er genietend mee om moeten springen. Bij het oude echte verhaal over Judas hebben we ten onrechte de indruk dat dat ook echt zo is gebeurd. De eerste joodse christenen hebben 30 dertig jaar na de dood van Jezus lijdensverhalen gemaakt om zijn betekenis -ondanks zijn afgang- weer te geven. Zij gebruikten daarbij hun oude verhalen (die ze uit hun hoofd kenden!) en vormden die op hun typisch joodse manier om tot nieuwe verhalen. Achter en in het verhaal over het verraad van Judas zit het oude verhaal van het verraad van hun stamvader Juda, die zijn broer Joseph verkocht aan de Midjanieten (Gen 37).Zo wordt Jezus een “nieuwe Joseph” en is hij niet de schlemiel die zijn einde vond aan een romeins kruis. In hetzelfde verhaal wordt gezinspeeld op het verhaal waarin hun grote koning David verraden werd en moest vluchten (2 Sam 15-16; 16,9-12: “ik sla zijn kop eraf”!). De joodse christenen geloofden dat Jezus bij hun grote mannen hoorde. In de gespannen situatie met het jodendom, dat hen als 5de colonne zag in de strijd tegen de Romeinen, waren hun verhalen ook -het zijn net mensen- minstens anti-judaïstisch. Om niet in de Williamsonfout te vallen en de joden de schuld te geven van Jezus’dood, moeten we die verhalen dan wel kritisch kunnen lezen!’

    Tweede commentaar: ‘En naast het Judasverhaal dat de christelijke kerk opnam in haar canon is er nog dat verhaal dat het Evangelie van Judas genoemd is geworden, met een andere gnosis dan die kerkvader Ireneus de moeite waard vond. Ik bedoel maar, zelfs al lees je het gecanoniseerde verhaal goed, dan nog weet je feitelijk weinig van wat het meest dicht bij de werkelijkheid lag van Jezus en zijn leerlingen. We weten alleen wat van het kerkelijk correct geachte theologiseren onder censuur van lieden die een hekel hadden aan poëzie en allegorische vertellingen en/of metaforisch verstaan van religieuze fictie, legenden, mythen!’

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s